Filmler

Modern Zamanlar (1936): makineye karşı bir yürüyüş

Chaplin sesli sinemanın zirvesinde diyalogsuz bir film çekti: fabrika, yürüyen bant ve Buhran. 87 dakikada emeğin ve gülmenin politikası.

Modern Zamanlar (1936) afişi
Afiş: TMDB (themoviedb.org)

1936'da sesli sinema artık yerleşmişti; Charlie Chaplin ise diyalogsuz bir film çekti. Modern Zamanlar, Büyük Buhran'ın ortasında makineleşen emeği, işsizliği ve dayanışmayı bir sömürü komedisiyle anlatıyor. 87 dakika boyunca film, gülmenin en politik hâlini kuruyor: Fabrika düdüğü, yürüyen bant ve beslenme makinesi, bugün de aynı sahnelerle hatırlanıyor.

Fabrika bir hapishane gibi

Film, bir fabrikanın içinde başlıyor: dev makineler, dönen çarklar, işçilerin üzerine kapanan dişliler. Serseri (Chaplin), bantta vida sıkmaktan kasları kilitlenmiş bir işçi. Chaplin, fabrikayı panoptik bir yapı gibi çekiyor; makineler insanlardan büyük, insanlar makinenin uzantısı. Bu görsellik, Fordist üretimin sinemadaki en net eleştirilerinden biri.

Beslenme makinesi sahnesi, filmin en bilinen bölümü: İşçinin yemek molasını kısaltmak için tasarlanmış bir cihaz, yemeği ağza fırlatırken mısır koçanını yüze bastırıyor. Sahne, teknolojik verimlilik fikrini gülünçleştirirken aynı zamanda şiddetini gösteriyor. Bugün "otomasyon" tartışmalarında hâlâ aynı soruyu soruyor: Verimlilik kimin için?

Sesin yokluğu bir tercih

Chaplin, sesli sinemaya geçişin zirvesinde filmi sessiz çekmekle risk aldı. Ancak Modern Zamanlar tamamen sessiz değil: Filmde müzik, efektler ve birkaç sesli bölüm var. En ünlüsü, Serseri'nin sahnede uydurma bir dilde söylediği şarkı. Chaplin, sözleri anlaşılmayan bu şarkıyla sesli sinemanın "anlam" vaadini tiye alıyor.

Bu tercih, Chaplin'in sinema diline bağlılığını gösteriyor: Jest, mimik ve beden diliyle anlatılan bir hikâyenin evrensel olduğunu düşünüyordu. Film bu yüzden farklı dillerde, farklı ülkelerde aynı etkiyle izlenebildi. Sessizliğin bir pazarlama aracı değil, estetik bir karar olduğu burada netleşiyor.

Buhran ve dayanışma

Film, 1929 krizinin yarattığı işsizliği merkezine alıyor: Grevler, açlık, evsizlik, hapishaneye düşen karakterler. Serseri bir işten diğerine savrulurken, genç bir kadınla (Paulette Goddard) tanışıyor; ikisi birlikte hayatta kalmaya çalışıyor. Chaplin, yoksulluğu acındırmadan anlatıyor; mizah, karakterlerin onurunu koruyan bir araç.

Filmin siyasi okuması bu yüzden güçlü: İşçi sınıfının dayanışması, polisin grev kırıcı rolü, fabrikatörün otoriterliği. Chaplin, 1930'ların Hollywood'unda bu temaları işleyen az sayıda yönetmenden biriydi. Sonraki yıllarda FBI'ın takibine girmesi ve 1952'de ABD'den ayrılması, bu tavrın bedeli oldu.

Finaldeki yol

Film, Serseri ile kadının birlikte yürüdüğü bir finalle kapanıyor. Yol açık, gelecek belirsiz; ama ikisi de gülümsüyor. Chaplin'in bu sahneyi "umut" üzerine kurması, dönemin sinemasında alışılmadık bir tercih: Buhran filmleri genellikle ya kaçış ya da teslimiyetle biter.

Modern Zamanlar, Serseri karakterinin son göründüğü film. Chaplin, sonraki filmlerinde farklı karakterler yarattı; The Great Dictator'da (1940) Hitler'i oynadı, Monsieur Verdoux'da (1947) kara mizaha yöneldi. Bu final, bir dönemin kapanışı olarak da okunabilir.

Bugün neden hâlâ izleniyor?

Film, teknoloji ile insan arasındaki gerilimi 1936'da kurdu; bugün aynı gerilim otomasyon, yapay zekâ ve platform ekonomisiyle yeniden üretiliyor. Bant sahnesi, kurye uygulamalarındaki "sürekli hızlanma" baskısına; beslenme makinesi, çalışanın mola hakkını kısaltan verimlilik önerilerine benziyor.

Chaplin'in komedisi, bu benzerlikleri kurarken seyirciyi suçlamıyor. Film, gülmenin bir direnç biçimi olduğunu gösteriyor: En ağır koşullarda bile bir jest, bir bakış, bir yürüyüş. 87 dakika boyunca bunu yapmayı başaran film sayısı az.

Chaplin'in kendi stüdyosu

Film, Chaplin'in ortaklarıyla birlikte kurduğu United Artists tarafından çıkarıldı. Bu, yönetmenin stüdyo sistemine bağımlı olmadan çalışmasını sağladı; bütçe ve takvim üzerinde kontrol sahibiydi. Modern Zamanlar'ın prodüksiyonu uzun sürdü, Chaplin sahneleri defalarca çekti. Bu titizlik, filmin görsel netliğinde hissediliyor.

Makine estetiği

Fabrika dekoru, dev dişliler ve ölçek farkı, filmin görsel dilini kuruyor. Chaplin, makineleri insanlardan büyük ve parlak göstererek bireyin küçüldüğü bir dünya yaratıyor. Bant sahnesinde kamera, işçinin hareketine uyum sağlıyor; seyirci de o ritmin içine çekiliyor. Bu, seyircinin bedensel olarak filmi hissetmesini sağlayan erken bir örnek.

Paulette Goddard ve ortaklık

Filmdeki genç kadını canlandıran Paulette Goddard, Chaplin'in hem o dönemki hayat arkadaşı hem de oyunculuk ortağıydı. İkisinin ekrandaki uyumu, hikâyeyi bir romantik komediye yaklaştırıyor; ancak film, aşkı kurtuluş olarak sunmuyor. İki karakter de hayatta kalmak için birbirine tutunuyor.

Filmden sonra yaşayan tema

Filmin tema müziği, 1954'te söz eklenerek "Smile" adıyla ayrı bir şarkıya dönüştü; Nat King Cole ve Michael Jackson yorumlarıyla filmden bağımsız bir hayat kazandı. Chaplin, hüznü melodinin içine yerleştirerek filmin tonunu tek bir cümlede özetlemişti: gülümsemek, koşullara rağmen bir seçim.

Künye: Modern Zamanlar (1936) — yönetmen Charlie Chaplin, 87 dakika, United Artists.

Bu yazıda anılan filmler

Editör

tamcut editörü. Film ve dizi eleştirisi, sezon analizleri ve yayın takvimi haberleri yazıyor.

Yazarın tüm yazıları →