Filmler

Ran (1985): iktidarın dağıldığı yer

Kurosawa'nın Kral Lear uyarlaması Ran, yaşlı bir lordun krallığını paylaştırmasının açtığı yıkımı renk, sessizlik ve Noh tiyatrosu geleneğiyle anlatıyor.

Ran (1985) afişi
Afiş: TMDB (themoviedb.org)

Akira Kurosawa Ran'ı 75 yaşında çekti. Shakespeare'in Kral Lear'ini 16. yüzyıl Japonya'sına taşıyan film, yaşlı bir lordun krallığını üç oğlu arasında paylaştırmasını ve bu kararın açtığı yıkımı anlatıyor. 160 dakika boyunca Kurosawa, savaş sahnelerini kalabalıkla değil, sessizlikle ve renkle kuruyor. Film, yönetmenin kariyerinin son büyük destanlarından biri.

Lear'dan Ichimonji'ye

Kurosawa, Shakespeare'in oyununu birebir aktarmıyor. Yaşlı lord Hidetora Ichimonji (Tatsuya Nakadai), üç oğlu Taro, Jiro ve Saburo'ya topraklarını bölüştürmek istiyor; en küçük oğul, babasının kararının felaket getireceğini söylediği için sürgüne gönderiliyor. Oyunun "üç kız" yapısı "üç oğul"a dönüşüyor; ama iktidarın paylaşılması, sadakatin parayla ölçülmesi ve yaşlılığın aşağılanması aynı kalıyor.

Kurosawa, oyunun yanına Japon tarihinden bir başka anlatı ekliyor: Mōri klanının "üç ok" hikâyesi. Bir ok kolay kırılır, üç ok bir arada kırılmaz; ama oğullar birbirine bağlı kalmayı başaramaz. Film, bu iki kaynağı tek bir soruda birleştiriyor: Bir adam ömrü boyunca şiddetle kurduğu düzeni, şiddet olmadan devredebilir mi?

Renk bir karakter gibi

Ran, Kurosawa'nın renkle en cesur çalıştığı film. Gökyüzü sürekli bulutlu; ama kostümler ve sancaklar düz renk lekeleri gibi patlıyor. Sarı, kırmızı ve mavi sancaklar savaş alanında bir harita gibi diziliyor. Kurosawa, seyirciden kalabalığı saymasını değil, orduların birbirine karışmasını izlemesini istiyor.

Kostüm tasarımı Emi Wada'ya ait; bu çalışma 1986'da Oscar kazandı. Wada, karakterlerin statüsünü kumaşın dokusundan ve renginden okutuyor: Hidetora'nın beyazı, iktidarın çözülmesini; Lady Kaede'nin (Mieko Harada) kırmızısı, birikmiş intikamı taşıyor. Renk, burada dekor değil, anlatının taşıyıcısı.

Noh maskesi gibi bir yüz

Tatsuya Nakadai, Hidetora'yı neredeyse maskeyle oynuyor. Yüz ifadesini azaltıyor, bakışı sabitliyor, bedeni ağırlaştırıyor. Kurosawa'nın Noh tiyatrosuna olan ilgisi bu performansta somutlaşıyor: Karakter, duygularını göstermiyor; duygular yüzünde donmuş bir ifade olarak duruyor. Hidetora'nın çıldırma sahnelerinde bu tercih, oyunculuğu gösterişten uzak tutuyor.

Nakadai'nin performansı, filmin en çok tartışılan tarafı. Bazı eleştirmenler abartılı buldu, bazıları ise tiyatro geleneğine bilinçli bir gönderme olarak okudu. Kurosawa, oyuncusunu uzun planlarda ve geniş kadrajlarda kullanıyor; yüzü yakın planla büyütmek yerine, figürü manzaranın içinde küçültüyor. Bu, izleyiciyi karaktere değil, karakterin içinde bulunduğu düzene bakmaya zorluyor.

Savaşın sesi: Takemitsu

Toru Takemitsu'nun müziği, film boyunca görüntüyle yarışıyor. Geleneksel Japon enstrümanlarıyla Batı orkestrasını yan yana koyan Takemitsu, savaş sahnelerinde müziği geri çekiyor; bazı bölümlerde yalnızca rüzgâr ve at nalı sesi kalıyor. Kurosawa'nın uzun zamandır kurduğu sessizlik estetiği, bu filmde en net hâline ulaşıyor.

Kalenin düşüşü sekansı, bu tercihin zirvesi. Ses neredeyse kesiliyor; figürler hareket ediyor, ama dünya susuyor. Şiddet, gürültüyle değil, gürültünün yokluğuyla ölçülüyor. Bu sahne, sinemada savaşın sessizlikle anlatılabileceğini gösteren ender örneklerden biri.

İktidarın üç oğlu

Üç kardeş, iktidarın üç farklı yüzünü temsil ediyor. Taro (Akira Terao) meşruiyet isteyen ama karar veremeyen büyük oğul; Jiro (Jinpachi Nezu) gücü ele geçiren ama onu kullanamayan ortanca; Saburo (Daisuke Ryū) doğruyu söyleyen ama dinlenmeyen küçük oğul. Kurosawa, üçünü de zayıflık üzerinden kuruyor; filmde güçlü bir yönetici yok, yalnızca gücü isteyenler var.

Lady Kaede, bu yapının en tehlikeli figürü. Kendi ailesinin yıkımının hesabını soruyor; intikamını iktidar odalarının içinden alıyor. Harada'nın performansı, filmdeki en soğukkanlı şiddeti taşıyor. Kaede'nin varlığı, Ran'ı yalnızca bir savaş filmi olmaktan çıkarıp hanedan içi bir hesaplaşmaya dönüştürüyor.

Kurosawa'nın geç dönemi

Ran, Kurosawa'nın uzun bir durgunluk döneminden sonra çektiği film. 1970'lerde büyük bütçeli projeleri iptal edilmiş, Japonya'da yatırımcı bulmakta zorlanmıştı. Ran'ın finansmanı büyük ölçüde Fransa'dan geldi; film, Japon sinemasının kendi içinden çok, uluslararası ortak yapım modeliyle hayata geçti. Bu, yönetmenin geç döneminde kurduğu çalışma biçimini de gösteriyor.

Film, 1986 Oscar'larında kostüm dalında ödül aldı; Kurosawa en iyi yönetmen dalında aday gösterildi. Ardından Dreams (1990) ve Rhapsody in August (1991) geldi. Ran, bu geç dönemin en büyük ölçekli ve en çok tartışılan filmi olarak kaldı.

Bugün neden hâlâ izleniyor?

Film, iktidarın devri meselesini merkezde tutuyor. Bir kurumun kurucusu çekildiğinde ne olur? Sadakat, çıkar ve korku aynı anda devreye girdiğinde düzen nasıl çözülür? Kurosawa bu soruları 1985'te sordu; cevapları tarihsel bir destanın içine yerleştirdi. Bugün film, kurumsal devirlerden siyasi geçişlere kadar pek çok tartışmada aynı soruları hatırlatıyor.

Biçim açısından da Ran hâlâ ders niteliğinde: Renk, kostüm, müzik ve sessizlik aynı amaca hizmet ediyor. Kurosawa, kalabalık sahnelerde bile kamerayı sabit tutuyor; seyirciye "bak, izle, düşün" diyor. 160 dakika uzun görünebilir; ama film, her sahnesinde aynı soruyu farklı bir açıdan soruyor.

Künye: Ran (1985) — yönetmen Akira Kurosawa, 160 dakika, Japonya/Fransa ortak yapımı. Müzik: Toru Takemitsu. Kostüm: Emi Wada.

Bu yazıda anılan filmler

Kaynaklar

  • TMDB — https://www.themoviedb.org/movie/11645
  • IMDb — https://www.imdb.com/title/tt0089881/

Editör

tamcut editörü. Film ve dizi eleştirisi, sezon analizleri ve yayın takvimi haberleri yazıyor.

Yazarın tüm yazıları →