Türk sineması: festival salonu ile gişe arasında sıkışmak
Türk sineması ödül konuşmalarında yılda bir kez "altın çağ" ilan ediliyor; geri kalan günlerde salonların çoğu boş. Bu bir kriz değil: aynı ülkede yan yana yaşayan iki ayrı sinema var ve ikisi de diğerinin cetvelini kullanmıyor.
Türk sineması her yıl aynı ritüelle kendini kutluyor: bir festivalde ödül konuşması, birkaç gazete manşeti, "sinemamız altın çağını yaşıyor" cümlesi. Sonra salonların çoğu boşalıyor. Bu bir kriz değil aslında; daha tuhaf bir şey: aynı ülkede yan yana yaşayan iki ayrı sinema var ve ikisi de diğerinin adresini bilmiyor.
Bir ülkede iki sinema: ödüllü olan ve izlenen olan
Bir tarafta festival dolaşımına, fonlara ve uluslararası satışa göre kurulmuş bir sinema var. Uzun planları, suskun karakterleri ve jenerikteki çok uluslu fon listesiyle kendini belli ediyor. Diğer tarafta gişeye göre kurulmuş bir sinema: komedi, korku, aile dramı. Fragmanı ilk on saniyede ne sattığını söylüyor.
Sorun, iki sinemanın varlığı değil; aralarındaki mesafenin bir tercih değil, bir kast sistemi gibi işlemesi. Festival filmi "sanat", gişe filmi "utanç" ilan ediliyor. Sonuç: sanat filmi seyircisizliği erdem sayıyor, gişe filmi eleştiriyi "anlamamakla" suçluyor. İkisinin de kendini savunmak için diğerine ihtiyacı var, ama ikisi de bunu kabul etmiyor.
Bu yarılma yeni değil. Sinemanın kendisi de bir zamanlar "panayır eğlencesi" diye küçümsenmişti; küçümseme bitmedi, sadece hedef değiştirdi. Bugün aynı küçümseme tür filmlere yöneliyor. Oysa tür, sinemanın en eski dilbilgisi: korku da komedi de birer anlatı sözleşmesi. Sözleşmeyi iyi kurarsan sanat da olur, kötü kurarsan festivalde de olmaz.
Yeşilçam nostaljisi: sevgiyle değil, tembellikle anıyoruz
Nostalji endüstrisi, Yeşilçam'ı afişlerden ve repliklerden ibaret sanıyor. Oysa o dönemin asıl hikâyesi setlerdeydi: günde üç sahne, aynı dekorda on film, ödenmeyen emek. Bunu konuşmak yerine "eskiden ne güzeldi" diyoruz; çünkü nostalji, bugünün üretim koşullarını sorgulamaktan daha ucuz.
Bugünün setinde teknik kalite yüksek: ışık iyi, kamera iyi, renk düzeni iyi. Ama afişlere bakınca üç ayrı isim görüyorsunuz ve üçünün de aynı hikâyeyi anlattığını fark ediyorsunuz. Teknik ekip on yılda çağ atladı; senaryo aynı yerde duruyor. Bir de şu var: o eski setlerde seyirciyle doğrudan bir temas vardı. Film, hikâyesini bir an önce anlatmak zorundaydı, çünkü salon sahibi bekliyordu. Şimdi kimse beklemiyor; herkes "platformda nasılsa izlenir" diyor.
En pahalı eksik: senaryo
Türk sinemasında en çok konuşulan konu bütçe. Oysa bütçe bir sonuç. Asıl eksik, yazma sürecine ayrılan zaman ve emek. Bir senaryonun yedi taslak görmesi "lüks" sayılıyor; aynı hikâyenin üçüncü versiyonu vizyona çıkıyor ve kimse "bunu neden yaptık" diye sormuyor.
Dizi tarafında "yazar odası" diye bir kurum var ama çoğu zaman adı var, kendisi yok. Sinemada ise yazar genellikle sette bir misafir. Sonuç: karakterler karar vermiyor, olaylar karar veriyor. Film ilerliyor, hikâye ilerlemiyor. Bir filmi kurtaran şeyin "iyi bir final" olduğu sanılır; oysa finali kurtaran şey, ilk sahnede kurulan arzudur. Arzu yoksa final de yoktur; sadece jenerik vardır.
Cetvel kimin elinde?
Bir filmin başarısı, festival seçkisine girmekle mi, fon almakla mı, yoksa salonda kalmakla mı ölçülüyor? Bu sorunun cevabı kuruma göre değişiyor. Fon veren kurum seçkiyi, festival jüriyi, dağıtımcı salon sayısını, salon ise bileti sayıyor. Hiçbiri diğerinin ölçüsünü tanımıyor.
Sezonun festival takvimi de bu cetvellerden birini üretiyor: Sevilla'daki Altın Giraldillo yarışı gibi başlıklar filmi salonda değil seçkide ölçüyor.
Sonuç: aynı film, aynı yıl içinde hem "başarılı" hem "başarısız" ilan edilebiliyor. Festivalde ödül alan film vizyonda çoğu zaman üçüncü haftasında kayboluyor; gişede öne çıkan film ise eleştirmenlerin yıl sonu listesine girmiyor. İki taraf da diğerinin cetvelini kullanmadığı için tartışma hiç bitmiyor. Oysa film tek bir şey: seyirciyle kurduğu temas. Cetvel bu olmalı.
Seyirci nerede oturuyor?
Türkiye'de sinema tartışmaları İstanbul üzerinden yapılıyor. Oysa salonların büyük kısmı Anadolu'da ve orada film seçimi farklı işliyor: yerel distribütör, tek salon, haftalık program. Bir film İstanbul'da "vizyona girdi" sayılırken Anadolu'da hiç oynamamış olabiliyor. Bu, "seyirci filmi tutmadı" cümlesini baştan şüpheli hale getiriyor.
Dijital platformlar bu coğrafyayı bir ölçüde düzledi; ama başka bir eşitsizlik getirdi: film artık salon yerine abonelik listesinde kayboluyor. Algoritmanın ilk hafta göstermediği film, ikinci hafta "izlenmedi" diye etiketleniyor. Bu, seyircinin değil, vitrinin kararı.
Kısa film, uzun metraj: basamak mı, tuzak mı?
Kısa film, Türk sinemasında genellikle bir basamak olarak anlatılır: çek, festivallerde dolaştır, uzun metraja geç. Oysa basamak dediğiniz şeyin üstünde kimse durmuyor. Kısa filmler gösterim şansı bulamıyor, çünkü salonlar kısa film kuşağı açmıyor; açan birkaç yer de aynı on filmi döndürüyor. Sonuç: yönetmen, ilk uzun metrajında aslında ilk kez deneyeceği şeyleri deniyor.
Üstelik kısa film, sinemanın en ucuz laboratuvarı. Orada hata yapmak bedava; uzun metrajda ise pahalı. Bu laboratuvarı kapatıp herkesi doğrudan büyük sahneye çıkarmak ekonomik görünüyor ama uzun vadede daha pahalıya patlıyor. Kısa filme destek vermek, uzun metrajın kalitesini dolaylı olarak finanse etmek demek.
Eleştiri de festivalde yaşıyor
Sinema eleştirisi de aynı yarılmayı yaşıyor. Bir yanda akademik dille yazılmış, üç kişinin okuduğu metinler; diğer yanda iki cümlelik sosyal medya yargıları. Arada kalan, filmin ne yapmaya çalıştığını anlatacak sıradan bir dil yok. Eleştirmen olmak için film sevmek yetmiyor; ama Türkiye'de film sevmemek daha hızlı kariyer sağlıyor.
Bu, seyirciyi de yalnız bırakıyor. İnsanlar "iyi film" ne demek olduğunu tartışmadan yalnızca "sıkıcı mı, değil mi" sorusuna cevap arıyor. Salondan çıkan ilk cümle genelde "anladın mı" oluyor; oysa asıl soru "inandın mı" olmalı. Eleştiri, filmin tarafını tutmak zorunda değil; ama seyircinin elinden tutmak zorunda.
Çıkış: iki sinemayı aynı salonda buluşturmak
Çözüm romantik değil, dağıtımsal. Salon çeşitliliği, bilet fiyatı, gösterim süresi ve tanıtım bütçesi aynı dili konuşmuyor. Bir sanat filminin iki hafta oynayacağı salon, aynı hafta gişe filmine de yer açabilir; ama bunu planlayan kimse yok. "Sanat filmi seyircisi yetişmiyor" cümlesi, aslında "seyirciyi yetiştirmek için para harcamadık" demenin kibar hâli.
İyi haber şu: gişe filmi de iyi olabilir. Bağımsız kanatta A24'ün artık "büyük stüdyo" sayılıp sayılmayacağı tartışılıyor; yani ticari başarı ile sanat iddiası hâlâ aynı masada oturabiliyor. Komedi, korku ve aile draması küçümsenecek türler değil; ticari sinemanın en sağlam örnekleri bu türlerin içinden çıktı. Kötü olan tür değil, türü bahane ederek özensizliği meşrulaştırmak. Aynı şey tersi için de geçerli: festival seçkisi de bir kalite garantisi değil, sadece bir davettir.
Türk sineması ölmedi. Sadece iki farklı adreste oturuyor ve ikisi de diğerinin adresini bilmiyor. Bir sonraki ödül töreninde "altın çağ" cümlesini duyduğunuzda, o cümlenin kaç salonda karşılık bulduğunu sormak yeterli. Cevap can sıkıcı olabilir; ama en azından dürüst.
Bu metin bir görüş ve eleştiri yazısıdır; belirli bir yapımı, kurumu veya kişiyi hedef almaz.