Eleştiri

Türk dizileri: her hafta aynı köşk, her sezon aynı intikam

Türk dizileri dünyanın dört bir yanında satılıyor; ama ekranda dönen hikâye hâlâ aynı: köşk, intikam, havuz başı ve uzadıkça uzayan bir bölüm. İhracat başarısı, anlatı cesareti demek değil.

Gece ışıklarıyla aydınlanan görkemli bir köşk salonu, dev bir televizyon ekranı ve kanepede hareketsiz oturan siluetler — Türk dizi formatının tekrara düşen dünyasını temsil eden temsili görsel
Görsel: yapay zekâ üretimi

Türk dizileri artık dünyanın pek çok ülkesinde izleniyor. Bu bir başarı; ama başarının neyin başarısı olduğunu sormadan geçmemek gerekiyor. Çünkü ekranda dönen hikâye neredeyse hiç değişmiyor: köşk, intikam, havuz başı, bir de uzayan bir bölüm süresi.

Formülün üç ayağı: köşk, intikam, havuz başı

Bir Türk dizisinin ilk beş dakikasında genellikle şunlar olur: zengin bir aile, dedikodu yapan hizmetliler, bir de "bu evde herkesin bir sırrı var" cümlesini duyuran bir bakış. Kalan süre boyunca aynı sır farklı odalarda tekrar edilir. Bölüm sonunda kapı çalınır.

Bu formül kötü olduğu için değil, tek başına kaldığı için sorun. Televizyon türdür; tür ise tekrar ister. Ama tekrar ile kopya arasındaki fark, karakterin gerçekten bir şey istemesidir. Dizilerimizde karakterler genelde bir şey istemiyor; senaryo onlardan bir şey istiyor. Fark küçük görünüyor, sonuç büyük: seyirci karaktere değil, olaylara bağlanıyor. Olaylar bitince dizi de bitiyor.

Bir de mekân meselesi var. Köşk, yalnızca zenginliği göstermek için kullanılmıyor; aynı zamanda hazır bir sahne düzeni sağlıyor. Uzun koridorlar, geniş salonlar, kapı aralarından dinlenen konuşmalar. Bu düzen, senaryoya hazır bir gerilim haritası veriyor. Sorun, aynı haritanın on yıldır değişmemesi: hangi diziyi açsanız aynı odada aynı sahneyi görüyorsunuz. Dekor değişiyor, coğrafya değişmiyor.

Süre ekonomisi: kırk dakikalık hikâye, yüz kırk dakikalık bölüm

Reklam kuşağı matematiği anlatıyı belirliyor. Bir bölümün süresi, hikâyenin ihtiyacına göre değil, kanalın kuşağına göre belirleniyor. Sonuç: aynı sahnenin üç kez oynandığı, aynı bakışın dört kez kesildiği bölümler. Seyirci "acaba ne olacak" diye değil, "ne zaman bitecek" diye bekliyor.

Dijital platformlar bu süreyi kısalttı; ama çoğu zaman yalnızca süreyi. Aynı köşk, aynı intikam, aynı jenerik müziği. Kırk dakikaya sığdırılmış bir tekrar, tekrar olmaktan çıkmıyor. Üstelik kısa bölüm, anlatıyı sıkıştırmak yerine sahne sayısını azaltıyor; hikâye değil, dekor tasarrufu yapılıyor.

Yan karakter ekonomisi: herkes birbirinin kuzeni

Türk dizilerinin en kalabalık yeri, jeneriğin ilk on dakikası. Genellikle aynı aileden birkaç kişi, ortaklar, avukatlar, bir doktor. Bu kalabalığın nedeni anlatı değil, ekonomik: dizi ne kadar uzun sürerse oyuncu kadrosu o kadar istihdam yaratıyor, kanal da o kadar "yıldız" satıyor.

Sonuç: her bölümde tanıştığımız, iki replik sonra unuttuğumuz insanlar. Yan karakter, ana hikâyeyi taşıyan değil, bölümü dolduran bir mobilya haline geliyor. Oysa iyi yan karakter, hikâyenin aynasıdır: başkarakterin ne olduğunu ona bakarak anlarız. Bizde çoğu zaman sadece "kim kimin kuzeni" sorusunun cevabı oluyor.

Müzik, jenerik, kapanış: aynı üç akor

Bir dizinin kimliğini jenerik belirler. Bizde jenerik genellikle aynı işi yapıyor: gerilimli yaylılar, bir kadın vokal, kısa bir kesme montajı. Bu kötü bir tercih değil; ama tek tercih olması, dizinin kendine biçtiği değeri gösteriyor: tanıdık olmak, hatırlanmaktan daha önemli.

Aynı şey bölüm sonu için geçerli. Kapanış, seyirciyi "gelecek hafta ne olacak" sorusuyla bırakmalı. Bizde ise çoğu zaman "bu bölüm neden bitmedi" sorusuyla bırakıyor. İkisi arasındaki fark, senaryonun değil, kurgunun kararı; ama seyirci farkı hissediyor.

Jeneriğin bir işlevi daha var: dizinin ne kadar ciddi olduğunu ilan etmek. Benzer yaylı düzenlemelerle yazılmış jenerikler artık bir imza değil, bir tür işareti. Bu tanınırlık diziye hızlı bir kimlik kazandırıyor, ama kendi sesini kurmasını da geciktiriyor. Bir diziyi gözleriniz kapalıyken duyduğunuzda hangisi olduğunu anlayabiliyorsanız, o dizi kimlik kurmuş demektir; anlayamıyorsanız, yalnızca tanıdık geliyordur.

Kadın karakterler: güçlü ama yalnız

Türk dizilerinin son on yılda en çok değişen yeri kadın karakterler oldu: artık avukat, doktor, patron olabiliyorlar. Ama bu güç genellikle tek başına tanımlanıyor: kimseye güvenmeyen, herkesi alt eden, sonunda yalnız kalan bir figür. Güçlü kadın yazmak, çoğu zaman "erkek karakterin yerine erkek karakter yazmak" gibi yapılıyor.

Oysa güç, bir başkasıyla kurulan ilişkide görünür. Bütün kararları tek başına alan karakter, hikâyeyi de tek başına taşımak zorunda kalıyor; yanındaki herkes figüranlaşıyor. Bu, anlatıyı hızlandırıyor gibi görünüyor ama derinliği alıyor. Seyirci güçlü karakteri değil, güçlü olduğu hâlde kırılabilen karakteri seviyor.

İhracat başarısı, anlatının ölçüsü değil

Yurt dışı satış rakamları sevindirici; ancak bu rakamlar formatın tekrarlanabilirliğini ödüllendiriyor, risk almayı değil. Bir ülke dizisini satın alan kanal, tanıdık bir yapıyı satın alıyor: kolay çevrilir, kolay uyarlanır, kolay pazarlanır. Yenilik değil, tanıdıklık satıyor.

Bu yüzden "dizimiz şu ülkede birinci oldu" cümlesi, yaratıcı bir atılımın değil, iyi kurulmuş bir tedarik zincirinin kanıtı. Elbette bu da bir emek; ama emeğin kime ait olduğunu sormak gerekiyor: senariste mi, format tasarımcısına mı, yoksa satış ekibine mi? Çoğu zaman cevap, en az görünen kişi oluyor.

Dahası ihracat, içerideki anlatıyı da etkiliyor. Yurt dışına satılacak bölüm, "her ülkede anlaşılır" olmak için yerel detaydan arındırılıyor. Sonuç: hiçbir yere ait olmayan, ama her yerde satılabilen bir İstanbul. Şehir bir dekor, mahalle bir fon oluyor.

İyi örnekler istisna kalıyor

Tür denemeleri, küçük ölçekli yapımlar, dijitalde nefes alan hikâyeler var: BBC ve CBC'nin A Passage to India uyarlaması gibi sınırlı bölümlü işler bunun en somut örneği. Genellikle iki sezon sürüyor, üçüncüde ya bütçe ya kanal değişiyor. Sürdürülebilirlik yaratıcılığın ön koşulu; bizde ise yaratıcılık sürdürülebilirliğin önüne geçemiyor.

Oysa mesele karmaşık değil: karakterin bir arzusu olsun, bölümün bir sorusu olsun, sezonun bir sonu olsun. Bu üç şey sağlandığında tür değişse de dizi çalışıyor. Sağlanmadığında en pahalı set bile boş bir odada çekilmiş gibi görünüyor.

Sezon sonu: hikâye mi, sözleşme mi?

Bir dizinin sezon finali, anlatının en dürüst anıdır: ya hikâye bitmiştir ya da sözleşme uzatılmıştır. Türk dizilerinde ikincisi daha sık görülüyor. Karakter ölür, geri gelir; ev yıkılır, yeniden yapılır; aynı düşman üçüncü kez ortaya çıkar. Seyirci bunu "sürpriz" diye değil, "uzatma" diye okuyor.

Bir sezonun sonu, bir sonraki sezonun sorusunu kurmalı. Kurmuyorsa, sezon finali sadece ara veriyor demektir. Bunu ayırt etmek zor değil: finalden sonra "şimdi ne olacak" diye soruyorsanız hikâye çalışıyor; "bu neden hâlâ devam ediyor" diye soruyorsanız sözleşme çalışıyor.

Dizilerimiz dünyayı dolaşıyor; hikâyelerimiz hâlâ aynı köşkte oturuyor. Bu arşivdeki diğer eleştiriler de aynı soruyu soruyor. Bir sonraki bölümde kapı yine çalınacak. Soru şu: açan kişi bu kez gerçekten bir şey söyleyecek mi?

Bu metin bir görüş ve eleştiri yazısıdır; belirli bir yapımı, kurumu veya kişiyi hedef almaz.

Editör

tamcut editörü. Film ve dizi eleştirisi, sezon analizleri ve yayın takvimi haberleri yazıyor.

Yazarın tüm yazıları →